Chuyện thường bắt đầu rất hiền lành. Một người quen trong cộng đồng nói có “kênh đầu tư” trả lãi đều mỗi tháng, vốn gốc bảo đảm. Bạn góp một ít, thấy tiền về thật, rồi kể lại cho vài người bạn cùng xưởng. Vài tháng sau tiền ngừng về — và người đầu tiên nhận được giấy triệu tập của cảnh sát lại chính là bạn, chứ không phải người đã rủ bạn.
Ở Hàn Quốc, huy động vốn trái phép (유사수신행위) là một tội danh độc lập. Nó không đòi hỏi phải chứng minh có lừa dối, không đòi hỏi phải có người mất tiền, và nó không chỉ chạm tới người đứng đầu. Đây là chỗ mà rất nhiều người Việt tại Hàn Quốc hiểu sai — và hiểu sai theo hướng bất lợi cho chính mình.
Tóm tắt nhanh
Nhận tiền của số đông với cam kết trả đủ hoặc hơn vốn gốc, mà không có giấy phép hay đăng ký theo luật, là huy động vốn trái phép — phạt tù đến 5 năm hoặc phạt tiền đến 50 triệu won (Điều 2, Điều 3, Điều 6 khoản 1 Luật Quy chế về hành vi huy động vốn trái phép).
Từ bản sửa đổi ngày 27/02/2024, định nghĩa đã ghi rõ nguồn vốn bao gồm cả tài sản ảo (tiền mã hóa).
Việc có “bán một sản phẩm” ở giữa không đương nhiên làm mất tính chất huy động vốn — tòa án xét thực chất của dòng tiền (Tòa án Tối cao, 09/07/2020, vụ án số 2018도5519).
Mô hình đa cấp biến tướng (giao dịch tiền mà không có hàng hóa thực) bị xử theo Luật Bán hàng tận nhà: đến 7 năm tù hoặc 200 triệu won, và mức phạt tiền có thể nâng lên tới 3 lần tổng số tiền giao dịch (Điều 24 khoản 1, Điều 58 khoản 1).
Người chỉ giới thiệu, rủ rê vẫn có thể bị điều tra với tư cách đồng phạm hoặc người giúp sức — vị trí trong tổ chức và khoản hoa hồng đã nhận là những điểm được xem xét trước tiên.
Luật Hàn Quốc gọi hành vi nào là “huy động vốn trái phép”
Định nghĩa nằm ở Điều 2 Luật Quy chế về hành vi huy động vốn trái phép. Hành vi bị cấm là lấy việc huy động vốn từ số đông người không xác định làm một nghề, trong khi không có giấy phép, chấp thuận, đăng ký hay khai báo theo các luật chuyên ngành, và thuộc một trong bốn dạng:
| Dạng hành vi | Nội dung theo luật |
|---|---|
| Điểm 1 — góp vốn | Nhận tiền góp vốn kèm cam kết sau này trả toàn bộ hoặc hơn số đã góp |
| Điểm 2 — gửi tiền | Nhận tiền dưới danh nghĩa tiền gửi, tiết kiệm, ký quỹ… kèm cam kết trả đủ gốc hoặc hơn |
| Điểm 3 — trái phiếu | Phát hành, chào bán trái phiếu kèm cam kết mua lại bằng hoặc cao hơn giá phát hành |
| Điểm 4 — hội phí | Nhận tiền dưới danh nghĩa hội phí kèm cam kết bù đắp thiệt hại kinh tế trong tương lai |
Điều đáng chú ý với người Việt đang sống tại Hàn Quốc là điều luật này đã được sửa đổi ngày 27/02/2024 để ghi rõ rằng nguồn vốn được huy động bao gồm cả tài sản ảo theo Luật Bảo vệ người sử dụng tài sản ảo. Nói cách khác, một nhóm kêu gọi góp bằng đồng tiền mã hóa không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh chỉ vì “không phải tiền mặt”.
Mục đích của luật, theo chính Điều 1, là bảo vệ người giao dịch ngay tình và thiết lập trật tự tài chính lành mạnh. Đây là lý do vì sao tội danh này được thiết kế rộng: nó nhắm vào việc gom tiền của công chúng ngoài hệ thống được cấp phép, chứ không đợi đến khi có người bị lừa mất tiền.
“Nhưng chúng tôi có bán sản phẩm mà” — vì sao hình thức bên ngoài không cứu được
Lập luận phổ biến nhất mà người bị điều tra đưa ra là: đây không phải huy động vốn, vì có hàng hóa thật — mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, gói dịch vụ, thẻ hội viên, hay một sản phẩm số nào đó. Trên giấy tờ, mỗi người tham gia đều “mua hàng”.
Tòa án Tối cao Hàn Quốc đã trả lời trực diện câu hỏi này trong bản án ngày 09/07/2020, vụ án số 2018도5519 (tội danh chính: vi phạm Luật Quy chế về hành vi huy động vốn trái phép; tội danh dự bị: giúp sức cho hành vi đó — kèm tội lừa đảo và tội giúp sức lừa đảo). Vấn đề pháp lý được nêu trong phần chỉ dẫn của bản án chính là: xuất phát từ mục đích lập pháp của luật, trong trường hợp nào thì hành vi nhận tiền có giao dịch hàng hóa làm trung gian vẫn bị coi là hành vi huy động vốn trái phép bị cấm theo Điều 3 và Điều 2 điểm 1. Tòa án đã dẫn chiếu tới các bản án trước đó cùng hướng (2006도7470, 2007도6241, 2015도14373).
Điều rút ra được, và cũng là điều nhiều người tham gia không lường trước: sự tồn tại của một món hàng ở giữa không tự động biến dòng tiền thành giao dịch mua bán. Khi khoản tiền người tham gia bỏ ra gắn với cam kết được hoàn lại đủ gốc hoặc hơn, và món hàng chỉ đóng vai trò hình thức, thì thực chất kinh tế của quan hệ đó vẫn là huy động vốn.
Cần nói rõ ngay một điều để tránh hiểu lầm theo chiều ngược lại: bản án này không có nghĩa mọi mô hình có bán hàng đều là tội phạm. Việc một mô hình cụ thể rơi vào bên nào của ranh giới phụ thuộc vào cách dòng tiền vận hành trên thực tế, vào nội dung cam kết với người tham gia, và vào chứng cứ mà cơ quan điều tra thu thập được — chứ không vào tên gọi mà tổ chức đó tự đặt cho mình. Đó là một đánh giá pháp lý, và nó cần được thực hiện trên hồ sơ cụ thể.
Đa cấp: ranh giới giữa hợp pháp và hình sự nằm ở đâu
Bán hàng đa cấp (다단계판매) tự thân không bị cấm ở Hàn Quốc. Luật Bán hàng tận nhà và các hình thức tương tự cho phép mô hình này, với điều kiện tổ chức phải đăng ký và tuân thủ hàng loạt giới hạn. Vấn đề hình sự phát sinh khi mô hình vượt qua những giới hạn đó.
Điều 24 khoản 1 của luật này cấm cái gọi là hành vi mở rộng mạng lưới mang tính đầu cơ khi sử dụng tổ chức đa cấp hoặc tổ chức có kết cấu nhiều tầng tương tự. Trong danh sách tám nhóm hành vi bị cấm, có những điểm mà người tham gia người Việt hay gặp nhất:
| Điều luật | Hành vi bị cấm |
|---|---|
| Đ.24 k.1 điểm 1 | Giao dịch tiền mà không có giao dịch hàng hóa, hoặc giả vờ có hàng hóa nhưng thực chất chỉ là giao dịch tiền |
| Đ.24 k.1 điểm 2 | Trả lợi ích kinh tế cho chính việc tuyển người tuyến dưới, hoặc trả lợi ích ngoài hoa hồng hỗ trợ mà không có lý do chính đáng |
| Đ.24 k.1 điểm 4 | Thu của người tham gia phí gia nhập, vật phẩm hỗ trợ bán hàng, doanh số khoán, học phí… vượt mức do Nghị định quy định (mốc luật định là 100.000 won) |
| Đ.24 k.1 điểm 6 | Lợi dụng quan hệ xã hội để ép người khác đăng ký làm người bán hoặc ép mua hàng |
| Đ.24 k.1 điểm 8 | Dụ người khác bằng danh nghĩa giả — giới thiệu việc làm, việc làm thêm, buổi thuyết trình, buổi đào tạo — mà không nói rõ mục đích thật là tuyển người bán |
| Đ.58 k.1 | Đến 7 năm tù hoặc 200 triệu won; nếu ba lần tổng số tiền đã bán hoặc giao dịch vượt 200 triệu won thì mức phạt tiền có thể lên tới ba lần tổng số tiền đó. Tù và phạt tiền có thể áp dụng đồng thời (Đ.58 k.2) |
Hai điểm cuối cùng đáng để dừng lại. Điểm 6 — lợi dụng quan hệ xã hội — mô tả gần như chính xác cách các mô hình này lan trong cộng đồng người nước ngoài: qua đồng hương, qua đồng nghiệp cùng xưởng, qua nhóm nhà thờ hay nhóm chat. Và Điều 58 khoản 1 cho thấy mức phạt tiền không bị giới hạn ở một con số cố định: nó có thể được tính theo quy mô dòng tiền mà mạng lưới đã tạo ra.
Khi tội lừa đảo được cộng thêm
Huy động vốn trái phép và lừa đảo là hai tội khác nhau, và trong nhiều vụ án chúng đi cùng nhau. Nếu ngay từ thời điểm nhận tiền đã không có ý định và khả năng hoàn trả, hành vi có thể bị truy cứu thêm về tội lừa đảo theo Điều 347 Bộ luật Hình sự (đến 20 năm tù hoặc 50 triệu won). Khi tổng số tiền chiếm đoạt lớn, Luật Xử phạt nghiêm khắc một số tội phạm kinh tế được áp dụng: từ 500 triệu won trở lên là tù từ 3 năm, từ 5 tỷ won trở lên là tù chung thân hoặc từ 5 năm (Điều 3).
Bài viết riêng của chúng tôi về ranh giới giữa nợ dân sự và tội lừa đảo hình sự giải thích kỹ hơn vì sao “không trả được tiền” và “lừa đảo” không phải là một.
“Tôi chỉ giới thiệu cho bạn bè thôi” — khi người giới thiệu trở thành bị can
Đây là phần khiến nhiều người bất ngờ nhất, và cũng là lý do phổ biến nhất khiến người Việt tại Hàn Quốc nhận được giấy triệu tập.
Điều 3 của luật viết rất ngắn: “Bất kỳ ai cũng không được thực hiện hành vi huy động vốn trái phép.” Chủ thể không bị giới hạn ở người sáng lập hay người điều hành. Bên cạnh đó, Điều 4 cấm riêng việc quảng bá hoặc quảng cáo nhắm tới số đông người không xác định nhằm thực hiện hành vi này — với mức phạt đến 2 năm tù hoặc 20 triệu won (Điều 6 khoản 2). Trong mô hình đa cấp, Điều 24 khoản 2 Luật Bán hàng tận nhà còn cấm doanh nghiệp xúi giục hoặc giúp sức để người bán thực hiện các hành vi bị cấm.
Chính bản án 2018도5519 nói trên là một minh họa cho cấu trúc này: hồ sơ có tội danh chính là vi phạm luật huy động vốn, và tội danh dự bị là giúp sức cho hành vi đó — cùng cặp tương ứng bên tội lừa đảo. Nói cách khác, ngay từ giai đoạn truy tố, cơ quan công tố đã đặt câu hỏi người này là người thực hiện hay người giúp sức, và cả hai đều là tư cách bị can.
Những yếu tố thường được xem xét khi phân định vai trò gồm: người đó ở vị trí nào trong mạng lưới, có nhận hoa hồng theo số người tuyến dưới hay không, có tham gia thuyết trình, dịch nội dung, làm phiên dịch hay quản trị nhóm chat không, và biết gì về cách dòng tiền thực sự vận hành. Không có công thức tự động — nhưng cũng không có vùng an toàn mặc định chỉ vì “tôi không phải người đứng đầu”.
Vừa là người mất tiền, vừa là người bị điều tra
Trường hợp khó xử nhất là người đã bỏ tiền vào mô hình, mất tiền như mọi người khác, nhưng trong quá trình đó đã rủ thêm người quen. Về mặt cảm nhận, người đó là nạn nhân. Về mặt hồ sơ, người đó xuất hiện ở cả hai phía: đơn tố giác của mình, và lời khai của những người mà mình đã giới thiệu.
Hai tư cách này không triệt tiêu lẫn nhau. Việc bản thân bị thiệt hại không đương nhiên loại trừ trách nhiệm về phần hành vi mình đã làm, và ngược lại, việc bị điều tra không có nghĩa là mất quyền của người bị hại. Điều quan trọng là hai tư cách đó cần được xử lý một cách nhất quán ngay từ đầu, bởi những gì được trình bày ở tư cách này sẽ được đọc lại ở tư cách kia.
Vì sao vị trí của người nước ngoài khó hơn
Cùng một hành vi, nhưng người nước ngoài thường ở vào thế bất lợi hơn vì những lý do không nằm trong điều luật:
Thứ nhất, chứng cứ thường bằng tiếng Việt — tin nhắn KakaoTalk, Zalo, Facebook, bản ghi âm buổi họp nhóm. Những nội dung này phải được dịch sang tiếng Hàn và đưa vào hồ sơ; một câu nói mang tính rủ rê xã giao có thể được đọc như một lời chào mời đầu tư, tùy vào cách dịch và cách đặt trong ngữ cảnh.
Thứ hai, toàn bộ thủ tục diễn ra bằng tiếng Hàn. Việc có phiên dịch tại buổi lấy lời khai là điều được bảo đảm, nhưng chất lượng truyền đạt các khái niệm pháp lý tinh tế thì không phải lúc nào cũng đồng đều.
Thứ ba, trong các vụ án có nhiều người liên quan và số tiền lớn, khả năng bị tạm giam được đánh giá khác đi khi bị can không có nơi cư trú ổn định lâu dài hoặc có quan hệ chặt với nước ngoài. Chúng tôi đã viết riêng về việc bị lôi kéo vào đường dây lừa đảo và về rủi ro khi cho người khác mượn tài khoản — hai tình huống thường đi kèm với các mô hình huy động vốn.
Ảnh hưởng tới visa và tư cách lưu trú
Cần nói chính xác, tránh cả hai cực. Một vụ án hình sự không tự động dẫn tới trục xuất. Điều 46 Luật Quản lý xuất nhập cảnh liệt kê các căn cứ buộc rời khỏi Hàn Quốc, và việc áp dụng chúng là một quyết định mang tính đánh giá của cơ quan xuất nhập cảnh, dựa trên loại hình phạt, mức độ tham gia và hoàn cảnh cụ thể của từng người.
Nhưng cũng không đúng khi cho rằng “chỉ là chuyện tiền bạc thì không liên quan tới visa”. Diễn biến của vụ án hình sự có thể được cân nhắc khi giải quyết gia hạn thời gian lưu trú hoặc thay đổi tư cách lưu trú, và thời gian bị tạm giam là thời gian không thể đi làm — điều này tự nó đã đủ để làm lung lay điều kiện duy trì tư cách lưu trú của nhiều người. Đây là lý do vì sao phần hình sự và phần lưu trú không nên được xử lý tách rời nhau.
Với người đã mất tiền: vì sao lấy lại khó hơn tưởng tượng
Một hiểu lầm phổ biến là bản án hình sự sẽ tự động mang tiền về. Không phải vậy. Thủ tục hình sự xác định trách nhiệm hình sự; việc thu hồi tiền là một con đường riêng.
Trong thực tế, khi vụ việc vỡ ra thì tiền đã đi qua nhiều tầng người tham gia và thường không còn tồn tại dưới dạng có thể thu giữ. Ngay cả khi thắng kiện dân sự hay có lệnh thanh toán, việc thi hành vẫn phụ thuộc vào việc bên nợ còn tài sản hay không — chúng tôi đã trình bày cơ chế này trong bài về đòi nợ và lệnh thanh toán tại Hàn Quốc. Nói điều này không phải để làm nản lòng, mà để đặt kỳ vọng đúng chỗ ngay từ đầu: thời điểm hành động sớm có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc tranh luận sau khi mọi thứ đã kết thúc.
Khi nào nên trao đổi với luật sư
Thời điểm có giá trị nhất là trước buổi lấy lời khai đầu tiên, chứ không phải sau khi đã khai xong. Trong loại vụ án này, ranh giới giữa “người tham gia bị thiệt hại”, “người giúp sức” và “người thực hiện” không được quyết định bằng một câu trả lời duy nhất, mà bằng cách toàn bộ hồ sơ được đọc: vị trí trong mạng lưới, dòng tiền, nội dung tin nhắn, và những gì chính đương sự đã nói ở lần khai đầu tiên.
Chúng tôi không công bố bảng giá cố định cho loại vụ việc này, vì khối lượng công việc chênh lệch rất lớn giữa một hồ sơ có vài tin nhắn và một hồ sơ nhiều bị can với dòng tiền qua nhiều tài khoản. Mức phí sẽ được trao đổi rõ ràng sau khi xác định được phạm vi công việc thực tế.
Nhắn qua Facebook Messenger
Nhắn qua KakaoTalk
Mời xem thêm trang tổng hợp Bào chữa hình sự cho người nước ngoài tại Hàn Quốc.
Câu hỏi thường gặp
Huy động vốn trái phép ở Hàn Quốc bị phạt như thế nào?
Người thực hiện hành vi huy động vốn trái phép, vi phạm Điều 3, bị phạt tù đến 5 năm hoặc phạt tiền đến 50 triệu won (Điều 6 khoản 1 Luật Quy chế về hành vi huy động vốn trái phép). Riêng việc quảng bá, quảng cáo nhắm tới số đông người không xác định nhằm thực hiện hành vi này bị phạt tù đến 2 năm hoặc phạt tiền đến 20 triệu won (Điều 6 khoản 2). Luật cũng có quy định xử phạt song song đối với pháp nhân hoặc cá nhân là chủ sử dụng, trừ khi họ đã không lơ là trong việc quản lý, giám sát (Điều 7).
Nếu có bán sản phẩm thật thì có còn là huy động vốn trái phép không?
Có thể vẫn là. Tòa án Tối cao Hàn Quốc, trong bản án ngày 09/07/2020 vụ án số 2018도5519, đã đặt ra vấn đề pháp lý về việc trong trường hợp nào thì hành vi nhận tiền có giao dịch hàng hóa làm trung gian vẫn bị coi là hành vi bị cấm theo Điều 3 và Điều 2 điểm 1, xuất phát từ mục đích lập pháp của luật. Điều đó có nghĩa là sự tồn tại của một món hàng ở giữa không tự động loại bỏ tính chất huy động vốn. Ngược lại, cũng không có nghĩa mọi mô hình có bán hàng đều là tội phạm — kết luận phụ thuộc vào thực chất dòng tiền và nội dung cam kết trong từng hồ sơ cụ thể.
Bán hàng đa cấp có bị cấm ở Hàn Quốc không?
Không bị cấm. Bán hàng đa cấp được Luật Bán hàng tận nhà và các hình thức tương tự cho phép, với điều kiện tổ chức phải đăng ký và tuân thủ các giới hạn của luật. Vấn đề hình sự phát sinh khi rơi vào các hành vi bị cấm tại Điều 24 khoản 1 — chẳng hạn giao dịch tiền mà không có hàng hóa thực hoặc giả vờ có hàng hóa, trả lợi ích cho chính việc tuyển người tuyến dưới, thu của người tham gia khoản tiền vượt mức Nghị định quy định, lợi dụng quan hệ xã hội để ép đăng ký hoặc ép mua hàng, hoặc dụ người khác bằng danh nghĩa giả như giới thiệu việc làm hay buổi đào tạo. Mức phạt là tù đến 7 năm hoặc 200 triệu won, và có thể lên tới ba lần tổng số tiền đã giao dịch nếu con số đó vượt 200 triệu won (Điều 58 khoản 1); tù và phạt tiền có thể được áp dụng đồng thời (Điều 58 khoản 2).
Tôi chỉ giới thiệu cho bạn bè, không nhận tiền của ai. Tôi có thể bị truy tố không?
Không thể trả lời chung cho mọi trường hợp, nhưng khả năng bị điều tra là có thật. Điều 3 quy định “bất kỳ ai” cũng không được thực hiện hành vi huy động vốn trái phép, không giới hạn ở người sáng lập hay người điều hành, và luật còn có tội danh riêng cho việc quảng bá, quảng cáo (Điều 4). Trong thực tiễn xét xử, hồ sơ thường đặt song song tội danh chính là người thực hiện và tội danh dự bị là người giúp sức — chính vụ án 2018도5519 có cấu trúc như vậy. Các yếu tố như vị trí trong mạng lưới, hoa hồng đã nhận và mức độ hiểu biết về dòng tiền sẽ được xem xét, và kết luận khác nhau theo từng hồ sơ.
Tiền mã hóa có thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này không?
Có. Theo bản sửa đổi ngày 27/02/2024, định nghĩa tại Điều 2 ghi rõ nguồn vốn được huy động bao gồm cả tài sản ảo theo Điều 2 điểm 1 Luật Bảo vệ người sử dụng tài sản ảo. Việc kêu gọi góp vốn bằng đồng tiền mã hóa vì vậy không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh chỉ vì không phải tiền mặt.
Luật sư Kim Pyoung-ho (김평호) — Văn phòng Luật Yeohae
Luật sư Hàn Quốc, đỗ kỳ thi tư pháp quốc gia, hoàn thành Học viện Đào tạo Tư pháp khóa 43.
Thành viên Hiệp hội Luật sư Hàn Quốc (대한변호사협회 / Korean Bar Association). Giải thưởng Luật sư Xuất sắc năm 2021.
Từ năm 2014, đã đảm nhận hơn 500 vụ việc thuộc mọi lĩnh vực dân sự, hình sự và gia sự.
Địa chỉ: Seoul, Seocho-gu, Beopwon-ro 16, phòng 406 (Seocho-dong, tòa nhà Jeonggok).
Bài viết mang tính tham khảo thông tin pháp lý chung, không thay thế cho tư vấn pháp lý cụ thể. Tình huống mở đầu là ví dụ hư cấu nhằm minh họa, không phải vụ việc có thật của thân chủ. Việc một mô hình cụ thể có thuộc phạm vi cấm hay không, cũng như trách nhiệm của từng người tham gia và hệ quả về lưu trú, phụ thuộc vào tình tiết của từng vụ án. Pháp luật và án lệ được dẫn theo thời điểm viết bài.
