Hủy hôn nhân ở Hàn Quốc: khác gì ly hôn và kết hôn vô hiệu?

Chị T. (tình huống minh họa, không phải vụ việc có thật) sang Hàn Quốc sau khi làm thủ tục kết hôn với một người đàn ông Hàn Quốc mà chị mới gặp vài lần qua giới thiệu. Vài tháng sau, chị phát hiện những điều mà phía bên kia đã cố tình không nói ra trước khi đăng ký kết hôn. Câu hỏi đầu tiên chị đặt ra không phải là “ly hôn thế nào”, mà là: “Cuộc hôn nhân này có được coi là chưa từng tồn tại không?” Đó chính là ranh giới giữa ly hôn, kết hôn vô hiệu và hủy hôn nhân ở Hàn Quốc — ba khái niệm thường bị dùng lẫn lộn, nhưng dẫn tới ba kết quả pháp lý hoàn toàn khác nhau.

Ba con đường khác nhau: vô hiệu — hủy — ly hôn

Điểm mấu chốt nằm ở thời điểm phát sinh lý do. Nếu vấn đề đã tồn tại ngay từ khi kết hôn, luật Hàn Quốc xử lý bằng chế định vô hiệu hoặc hủy hôn nhân. Nếu vấn đề phát sinh trong quá trình chung sống, đó là chuyện của ly hôn. Nhầm lẫn hai nhóm này là lý do khiến nhiều đơn kiện bị bác ngay từ đầu.

Kết hôn vô hiệu (Điều 815) — hẹp hơn nhiều người tưởng

Bộ luật Dân sự Hàn Quốc Điều 815 liệt kê các trường hợp hôn nhân vô hiệu, trong đó trường hợp thực tế hay gặp nhất với các cặp Hàn – Việt là “giữa các bên không có sự thỏa thuận kết hôn” (khoản 1). Các khoản còn lại liên quan tới quan hệ họ hàng ở mức độ luật cấm.

“Không có sự thỏa thuận kết hôn” là điều được viện dẫn khi việc đăng ký kết hôn chỉ nhằm mục đích khác — chẳng hạn để có tư cách lưu trú — chứ đôi bên không thực sự có ý định sống chung như vợ chồng. Đây cũng chính là vùng chồng lấn với vấn đề hậu quả của việc kết hôn giả — một chủ đề nhạy cảm, vì cùng một tình huống có thể vừa là căn cứ dân sự để tuyên vô hiệu, vừa kéo theo rủi ro hình sự và rủi ro xuất nhập cảnh cho cả hai phía. Cần lưu ý: việc “bị lừa dối” thông thường không tự động biến hôn nhân thành vô hiệu; đó là địa hạt của hủy hôn nhân, được nói ở phần dưới.

Một điểm quan trọng đã thay đổi gần đây: trước kia, nếu hai bên đã ly hôn rồi thì tòa thường cho rằng không còn lợi ích để yêu cầu xác nhận hôn nhân vô hiệu nữa. Tòa án Tối cao Hàn Quốc đã thay đổi lập trường này: theo bản án ngày 23/5/2024 (vụ 2020므15896), ngay cả khi quan hệ hôn nhân đã chấm dứt bằng ly hôn, về nguyên tắc vẫn được công nhận lợi ích yêu cầu xác nhận hôn nhân vô hiệu — vì hôn nhân vô hiệu và ly hôn có hiệu lực pháp lý khác nhau, và vì đương sự cần căn cứ khách quan để yêu cầu đính chính phần ghi sai trong sổ đăng ký quan hệ gia đình. Với người Việt từng bị ghi nhận một cuộc hôn nhân mà mình cho là chưa từng thực sự thành lập, đây là một thay đổi có ý nghĩa thực tế.

Hủy hôn nhân (Điều 816) — ba nhóm căn cứ

Điều 816 cho phép yêu cầu tòa án hủy hôn nhân trong ba nhóm trường hợp: (1) vi phạm các điều kiện kết hôn theo Điều 807 đến Điều 810 (tuổi, sự đồng ý cần thiết, quan hệ họ hàng ở mức luật cấm, hoặc đang có vợ/chồng hợp pháp — tức hôn nhân trùng lặp); (2) vào thời điểm kết hôn, một bên có bệnh nặng hoặc lý do trọng đại khác khiến không thể tiếp tục đời sống vợ chồng, mà bên kia không hề biết; (3) biểu lộ ý chí kết hôn do bị lừa dối hoặc bị cưỡng ép.

Nhóm (3) là nhóm mà nhiều người Việt nghĩ tới đầu tiên khi phát hiện phía bên kia đã che giấu thông tin trọng yếu trước khi đăng ký kết hôn. Nhóm (2) thì hay bị hiểu quá rộng. Ở đây cần một cảnh báo thẳng thắn: tòa án Hàn Quốc giải thích căn cứ này rất chặt. Trong bản án ngày 26/2/2015 (vụ 2014므4734, 4741), Tòa án Tối cao Hàn Quốc nêu rằng bản chất của hôn nhân là sự kết hợp nhân cách dựa trên tình cảm và tin cậy giữa hai bên, nên trừ trường hợp đặc biệt, khả năng có con không thể được coi là “bệnh nặng hoặc lý do trọng đại khác khiến không thể tiếp tục đời sống vợ chồng” theo Điều 816 khoản 2; đồng thời, khác với căn cứ ly hôn ở Điều 840 khoản 6, khái niệm “lý do trọng đại” của Điều 816 khoản 2 phải được giải thích hạn chế nghiêm ngặt và việc công nhận phải hết sức thận trọng.

Nói cách khác: cảm giác “tôi đã bị lừa” là hoàn toàn chính đáng về mặt con người, nhưng để trở thành căn cứ hủy hôn được tòa chấp nhận thì cần nhiều hơn thế — cần chứng minh nội dung bị che giấu thuộc loại nào, phía bên kia biết và cố ý giấu đến đâu, và điều đó tác động ra sao tới quyết định kết hôn. Đây là phần đánh giá pháp lý, không phải là điều có thể tự kết luận bằng cảm nhận.

Thời hạn rất ngắn — đây là chỗ hay mất quyền nhất

Nếu chỉ nhớ một điều từ bài viết này, hãy nhớ phần thời hạn. Quyền yêu cầu hủy hôn nhân tự mất đi sau một khoảng thời gian rất ngắn kể từ khi bạn biết sự việc — chứ không phải kể từ khi bạn quyết định hành động.

Ba tháng là một khoảng thời gian rất ngắn đối với một người đang sống ở nước ngoài, chưa thạo tiếng Hàn, và vừa trải qua một cú sốc trong đời sống gia đình. Trên thực tế, không ít người chỉ tìm tới luật sư sau khi thời hạn đã trôi qua. Khi đó, con đường còn lại thường là ly hôn — và các yêu cầu kèm theo phải được thiết kế lại từ đầu.

Hủy hôn nhân không xóa sạch quá khứ

Đây là điểm dễ gây thất vọng nhất nếu không được giải thích trước. Điều 824 quy định hiệu lực của việc hủy hôn nhân không hồi tố về trước. Nghĩa là: hôn nhân bị hủy kể từ thời điểm tòa tuyên, chứ không bị coi như chưa từng tồn tại. Những quan hệ pháp lý đã hình thành trong thời kỳ chung sống về nguyên tắc vẫn còn ý nghĩa. Chỉ có kết hôn vô hiệu theo Điều 815 mới mang ý nghĩa “ngay từ đầu không có hiệu lực”.

Về con cái, Điều 824-2 quy định áp dụng tương ứng các quy định về trách nhiệm nuôi dưỡng con và quyền thăm gặp (Điều 837 và Điều 837-2) cho trường hợp hôn nhân bị hủy. Về bồi thường, Điều 825 cho phép áp dụng tương ứng Điều 806 — tức là bên có lỗi có thể phải bồi thường cả thiệt hại tài sản lẫn tổn thất tinh thần — cho cả trường hợp hôn nhân vô hiệu và trường hợp hôn nhân bị hủy. Nhiều người không biết điều này và bỏ qua phần yêu cầu bồi thường.

Với người Việt: yếu tố nước ngoài và tư cách lưu trú

Thứ nhất, luật nào áp dụng. Đây là vụ việc có yếu tố nước ngoài. Luật Tư pháp quốc tế Hàn Quốc Điều 63 quy định điều kiện thành lập hôn nhân được xác định theo luật quốc tịch của từng bên, còn hình thức kết hôn theo luật nơi kết hôn hoặc luật quốc tịch của một bên — riêng khi kết hôn tại Hàn Quốc mà một bên là công dân Hàn Quốc thì theo luật Hàn Quốc. Nghĩa là một tranh chấp về việc hôn nhân có thành lập hợp lệ hay không có thể phải soi chiếu cả luật Việt Nam lẫn luật Hàn Quốc, tùy nội dung tranh chấp. Điều này không thể xác định chỉ bằng cảm tính.

Thứ hai, hệ quả về visa. Đây là lý do quan trọng nhất khiến bạn không nên tự chọn con đường. Tư cách lưu trú F-6 gắn với quan hệ hôn nhân với công dân Hàn Quốc. Nếu hôn nhân bị tuyên vô hiệu hoặc bị hủy, nền tảng của tư cách lưu trú đó bị ảnh hưởng — và ảnh hưởng theo cách khác với trường hợp ly hôn, nơi pháp luật có tính đến yếu tố lỗi của phía Hàn Quốc và việc nuôi con. Nói cách khác, “thắng” ở tòa gia đình không đương nhiên là kết quả tốt nhất cho việc bạn được ở lại Hàn Quốc. Cơ quan xuất nhập cảnh xem xét từng hồ sơ theo hoàn cảnh cụ thể, nên không thể nói trước một kết quả chung cho mọi trường hợp. Về phần lưu trú sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt, mời tham khảo thêm bài Sau khi ly hôn với chồng Hàn, có được ở lại không?

Thứ ba, chọn sai con đường thì rất khó quay lại. Vô hiệu, hủy hôn và ly hôn có căn cứ, chứng cứ và thời hạn khác nhau; và như đã nói ở trên, hai con đường đầu có thể đóng lại chỉ sau 3 hoặc 6 tháng. Vì thế, việc cần làm sớm không phải là “nộp đơn gì” mà là xác định đúng mình đang ở tình huống nào — trong khi thời hạn vẫn còn.

Câu hỏi thường gặp

Chồng Hàn giấu chuyện quan trọng trước khi đăng ký kết hôn — tôi có được hủy hôn nhân không?
Có thể thuộc căn cứ “bị lừa dối” theo Bộ luật Dân sự Điều 816 khoản 3, nhưng không tự động được chấp nhận. Tòa sẽ xem nội dung bị che giấu là gì, phía bên kia biết và cố ý giấu tới mức nào, và điều đó ảnh hưởng ra sao tới quyết định kết hôn. Quan trọng hơn: quyền yêu cầu hủy chỉ còn 3 tháng kể từ ngày bạn biết mình bị lừa dối (Điều 823). Nên nhờ đánh giá pháp lý sớm thay vì chờ.

Hủy hôn nhân và kết hôn vô hiệu khác nhau thế nào?
Kết hôn vô hiệu (Điều 815) nghĩa là hôn nhân không có hiệu lực ngay từ đầu, và các trường hợp được luật liệt kê rất hẹp — đáng chú ý nhất là “giữa hai bên không có sự thỏa thuận kết hôn”. Hủy hôn nhân (Điều 816) là hôn nhân đã từng có hiệu lực nhưng bị tòa hủy vì một lý do có từ lúc kết hôn, và hiệu lực của việc hủy không hồi tố về trước (Điều 824).

Tôi đã ly hôn rồi, giờ mới muốn xin xác nhận hôn nhân là vô hiệu — có được không?
Về nguyên tắc là có. Tòa án Tối cao Hàn Quốc, trong bản án ngày 23/5/2024 (vụ 2020므15896), đã công nhận rằng ngay cả khi quan hệ hôn nhân đã chấm dứt bằng ly hôn thì trừ trường hợp đặc biệt, vẫn có lợi ích để yêu cầu xác nhận hôn nhân vô hiệu — trong đó có nhu cầu chứng minh khách quan để đính chính phần ghi trong sổ đăng ký quan hệ gia đình. Việc vụ việc cụ thể của bạn có căn cứ vô hiệu hay không lại là một câu hỏi riêng.

Nếu hôn nhân bị hủy thì visa F-6 của tôi ra sao?
Tư cách lưu trú F-6 dựa trên quan hệ hôn nhân với công dân Hàn Quốc, nên khi hôn nhân bị tuyên vô hiệu hoặc bị hủy, nền tảng của tư cách đó bị ảnh hưởng — theo cách khác với trường hợp ly hôn. Cơ quan xuất nhập cảnh xem xét theo hoàn cảnh từng hồ sơ, nên không thể khẳng định trước một kết quả chung. Chính vì vậy, phần hôn nhân và phần lưu trú nên được cân nhắc cùng lúc, trước khi chọn con đường.

Tôi có được bồi thường không, và con cái thì sao?
Bộ luật Dân sự Điều 825 cho phép áp dụng tương ứng Điều 806 cho cả trường hợp hôn nhân vô hiệu và trường hợp hôn nhân bị hủy, nghĩa là bên có lỗi có thể phải bồi thường thiệt hại tài sản và cả tổn thất tinh thần. Về con cái, Điều 824-2 quy định áp dụng tương ứng các quy định về trách nhiệm nuôi dưỡng và quyền thăm gặp (Điều 837, Điều 837-2). Mức bồi thường và cách sắp xếp việc nuôi con phụ thuộc hoàn cảnh từng vụ.

Khi bạn cần trao đổi

Câu hỏi thật sự trong những vụ việc này hiếm khi là “có kiện được không”, mà là: tình huống của tôi thuộc nhóm nào, thời hạn còn lại bao nhiêu, và con đường nào bảo vệ được cả quan hệ hôn nhân lẫn tư cách lưu trú của tôi. Cùng một hoàn cảnh nhìn từ bên ngoài, câu trả lời có thể khác nhau tùy thời điểm bạn biết sự việc, nội dung bị che giấu, việc có con chung hay không và tình trạng lưu trú hiện tại. Văn phòng chúng tôi xử lý các vấn đề hôn nhân quốc tế và ly hôn Hàn – Việt cho các cặp Hàn – Việt.

Bạn có thể nhắn qua Facebook Messenger hoặc KakaoTalk để trao đổi sơ bộ bằng tiếng Việt. Mời xem thêm trang tổng hợp Visa kết hôn Hàn Quốc (F-6), trang Ly hôn quốc tế Hàn – Việt và bài Visa kết hôn Hàn Quốc (F-6) bị từ chối.

Luật sư Kim Pyoung-ho (김평호) — Văn phòng Luật Yeohae
Luật sư Hàn Quốc, đỗ kỳ thi tư pháp quốc gia, hoàn thành Học viện Đào tạo Tư pháp khóa 43.
Đăng ký Luật sư chuyên ly hôn tại Hiệp hội Luật sư Hàn Quốc (대한변호사협회 / Korean Bar Association). Giải thưởng Luật sư Xuất sắc năm 2021.
Từ năm 2014, đã đảm nhận hơn 500 vụ việc thuộc mọi lĩnh vực dân sự, hình sự và gia sự.
Bài viết mang tính tham khảo thông tin pháp lý chung, không thay thế cho tư vấn pháp lý cụ thể. Việc một cuộc hôn nhân có thuộc trường hợp vô hiệu hay bị hủy hay không, cũng như hệ quả về tư cách lưu trú, phụ thuộc hoàn cảnh từng vụ. Tình huống mở đầu là ví dụ minh họa, không phải vụ việc có thật của thân chủ. Văn phòng Luật Yeohae — chuyên về hôn nhân quốc tế và ly hôn Hàn – Việt. Pháp luật và án lệ được dẫn theo thời điểm viết bài.

Luật sư Kim Pyoung-ho

Đoàn Luật sư Hàn Quốc · Học viện Tư pháp khóa 43 · Giải Luật sư xuất sắc 2021 · Hơn 500 vụ việc từ năm 2014