Tội phỉ báng·xúc phạm ở Hàn Quốc: nói đúng sự thật vẫn có thể phạm tội

Một dòng đánh giá xấu về phòng khám, một câu bực dọc gõ vào nhóm chat của hội đồng hương, một lời “cảnh báo mọi người” về người chủ nợ hay đối tác làm ăn trên Facebook — với người Việt sống ở Hàn Quốc, chỉ một câu như thế cũng có thể biến thành giấy triệu tập hình sự. Hàn Quốc không coi việc làm tổn hại danh dự người khác là chuyện dân sự thuần túy, mà là một tội hình sự. Đáng ngạc nhiên hơn: ngay cả khi điều bạn viết là hoàn toàn đúng sự thật, bạn vẫn có thể bị truy cứu tội phỉ báng ở Hàn Quốc (명예훼손, Điều 307 Bộ luật Hình sự).

Nhiều người Việt mang theo cảm giác quen thuộc từ quê nhà — rằng nói đúng sự thật thì không sao — và cảm giác đó không áp dụng nguyên vẹn ở Hàn Quốc. Nhưng không phải cứ phê bình là phạm tội: luật danh dự của Hàn Quốc được dựng khá tinh vi, gồm nhiều tội danh, nhiều khung hình phạt và một ngoại lệ vì lợi ích công cộng rất hẹp. Bài viết này trình bày khuôn khổ đó — phỉ báng (명예훼손), xúc phạm (모욕), phỉ báng trên mạng (Điều 70 Luật Thông tin và Truyền thông), khung hình phạt, và vì sao với người nước ngoài, hệ quả không dừng lại ở bản án — để bạn hình dung được tình huống của mình có thể nằm ở đâu, dù bạn đã bị tố hay đang phân vân có nên đăng bài.

Vì sao luật phỉ báng ở Hàn Quốc khiến người Việt bất ngờ

Điểm khiến nhiều người sững lại rất đơn giản. Theo Điều 307 khoản 1 Bộ luật Hình sự Hàn Quốc, hành vi công khai (공연히) nêu ra một sự thật làm hạ thấp đánh giá xã hội đối với người khác có thể cấu thành tội phỉ báng — kể cả khi điều đó là thật. Nếu nêu ra điều bịa đặt, sai sự thật (Điều 307 khoản 2) thì bị xử phạt nặng hơn; nhưng bản thân việc “tôi nói đúng” không phải là lá chắn cho tội cơ bản.

Có một lối thoát, nhưng rất hẹp. Điều 310 quy định rằng nếu nội dung là sự thật và chỉ nhằm vì lợi ích công cộng, thì không bị xử phạt. Tòa án Hàn Quốc tương đối dễ chấp nhận ngoại lệ này với những vấn đề thật sự công cộng — hành vi công vụ, tham nhũng, an toàn của số đông người tiêu dùng — nhưng rất khó chấp nhận với những mâu thuẫn cá nhân. Một bài đăng mà mục đích chính là để bêu riếu, gây áp lực hay trả đũa một người cụ thể thì dù từng chữ đều chính xác cũng khó thỏa mãn ngoại lệ này. Việc một phát ngôn có “vì lợi ích công cộng” hay không do tòa án cân nhắc tổng hợp nội dung, mục đích, phạm vi người tiếp nhận và thiệt hại gây ra — nên hai bài đăng thoạt nhìn giống nhau có thể có kết cục hoàn toàn khác.

Ở Việt Nam, khuôn khổ có phần khác: các hành vi xâm phạm danh dự thường được nhìn qua tội vu khống (bịa đặt điều sai) hay làm nhục người khác, và tính đúng — sai của thông tin có vai trò khác. Chính vì quen với logic đó mà nhiều người Việt ở Hàn Quốc chủ quan. (Phần so sánh này chỉ mang tính tham khảo; việc áp dụng cụ thể ở mỗi nước cần được chuyên gia của nước đó xác nhận.)

Các tội danh về danh dự và khung hình phạt

Các tội xâm phạm danh dự ở Hàn Quốc nằm rải ở hai đạo luật. Bộ luật Hình sự điều chỉnh phỉ báng và xúc phạm nói chung, còn Luật Thông tin và Truyền thông điều chỉnh khi cùng hành vi đó được thực hiện trên mạng — nơi mức độ lan truyền rộng hơn và khung hình phạt cũng nặng hơn. Bảng dưới đây là mức hình phạt tối đa của từng tội.

Có một quy luật cần đọc ra từ bảng trên: cùng một câu nói, một khi đã đưa lên mạng thì mức trần nặng hơn, và điều bịa đặt bị xử lý nặng hơn nhiều so với sự thật. Biểu đồ dưới đây minh họa mức tù tối đa của từng tội:

Đây là mức trần, không phải dự đoán. Hình phạt tòa án thực sự tuyên phụ thuộc vào nội dung, mức độ thiệt hại, việc có hòa giải với người bị hại hay không, và hoàn cảnh của người vi phạm. Điều đáng nhớ với người mới sang là: đây không phải chuyện “xóa bài là xong”, mà là tội hình sự thực sự có hình phạt đi kèm.

Trên mạng, “mục đích phỉ báng (비방할 목적)” là yếu tố quyết định

Vì phần lớn tranh chấp ngày nay nổ ra trên Facebook, Zalo hay các diễn đàn cộng đồng, tội mà người Việt dễ đối mặt nhất chính là tội theo Luật Thông tin và Truyền thông. Và tội này có một yếu tố thường xoay chuyển cả vụ án: chỉ chứng minh bài đăng làm hạ thấp đánh giá của ai đó là chưa đủ — cơ quan công tố còn phải chứng minh một điều tách biệt, đó là “mục đích phỉ báng” (비방할 목적). Hai điều đó không đồng nhất, và không thể tự động suy ra cái này từ cái kia.

(Phần dưới đây tái cấu trúc một bản án đã công khai thành thông tin pháp lý chung, không phải hồ sơ của một khách hàng cụ thể.) Trong bản án tuyên ngày 04/01/2024, số 2022도699, Tòa án Tối cao Hàn Quốc nêu rằng với tội phỉ báng trên mạng theo Điều 70, “mục đích phỉ báng” là một yếu tố cấu thành riêng biệt so với việc phát ngôn có làm hạ thấp danh dự hay không; cả hai đều phải được chứng minh, và trách nhiệm chứng minh mọi yếu tố cấu thành thuộc về công tố. Tòa còn nêu rằng “mục đích phỉ báng” đứng ở hướng đối lập với mục đích vì lợi ích công cộng: nếu phát ngôn chủ yếu liên quan đến lợi ích công cộng thì dù có kèm động cơ cá nhân, về nguyên tắc vẫn không bị coi là có mục đích phỉ báng, trừ khi có tình tiết đặc biệt.

Đây là một sự bảo vệ có ý nghĩa, nhưng không phải vùng an toàn để viện dẫn một cách nhẹ nhàng. Cũng chính trong bản án đó, kết luận cuối cùng là vẫn giữ nguyên tội: bài đăng bị xét xử đã công bố đồng loạt ảnh mặt và nơi làm việc của những người không trả tiền cấp dưỡng, tuy có chạm tới một mối quan tâm xã hội, nhưng mục đích chính bị đánh giá là gần với việc trừng phạt tư nhân, gây áp lực lên cá nhân. Khoác lớp áo “vì lợi ích công cộng” nhưng thực chất là gây sức ép cá nhân thì yếu tố này không còn tác dụng bảo vệ. Và điều khó nhất là: với chính câu chữ của mình, người ta rất dễ nhìn nhầm bài đăng của mình đang nằm ở phía nào của lằn ranh ấy.

Vì sao ý muốn của người bị hại lại quan trọng đến vậy

Các tội về danh dự ở Hàn Quốc khá đặc biệt ở chỗ chúng coi trọng ý muốn của người bị hại. Phỉ báng thông thường và phỉ báng trên mạng là tội xử theo ý muốn của người bị hại (반의사불벌): nếu người bị hại bày tỏ rõ ràng ý không muốn xử lý thì không thể truy tố trái với ý đó. Tội xúc phạm và tội phỉ báng người đã khuất còn đi xa hơn một bước — là tội chỉ khởi tố khi có tố cáo (친고죄): nếu người bị hại không chính thức tố cáo thì ngay từ đầu đã không thể khởi tố.

Trên thực tế, điều này nghĩa là thái độ của phía bên kia có thể làm thay đổi cả lộ trình vụ án, và việc dàn xếp với họ có thể mang ý nghĩa lớn. Tuy vậy, hiệu lực pháp lý của một tuyên bố ý muốn hay việc rút tố cáo lại phụ thuộc vào những chi tiết kỹ thuật khó thấy — thời điểm và câu chữ. Một thỏa thuận (합의) được chốt sai thời điểm hoặc bằng câu chữ mơ hồ có thể không tạo ra hiệu quả mà người ta mong đợi. Đây là một đặc điểm cấu trúc cần hiểu sớm, chứ không phải một thủ tục nên tự mình xoay xở.

Vì sao tội danh dự “nặng” hơn với người nước ngoài

Cùng một tội nhưng với người nước ngoài lại đè nặng hơn. Việc tố cáo, điều tra và buổi lấy lời khai đầu tiên — nơi lần đầu tiên hàng tháng trời qua lại bài đăng, tin nhắn được ghi thành hồ sơ — đều diễn ra bằng tiếng Hàn, và bản ghi hình thành ở đó sẽ theo vụ án đến tận cùng. Bối cảnh vốn hiển nhiên với người viết dễ biến mất qua khâu phiên dịch; những ảnh chụp màn hình bị cắt xén, đảo thứ tự có thể trông tệ hơn thực tế đã xảy ra.

Tư cách lưu trú thêm một lớp nữa. Theo Điều 46 Luật Quản lý Xuất nhập cảnh, việc bị kết án có tội có thể trở thành căn cứ để cơ quan xuất nhập cảnh cân nhắc trục xuất, hoặc được xem xét khi gia hạn, thay đổi visa hay xét cho tiếp tục cư trú. Đây là quyết định mang tính cân nhắc, không phát sinh tự động, và phụ thuộc vào loại và mức hình phạt được tuyên cùng tư cách lưu trú của bạn. Với người nước ngoài, cái giá của một bài đăng tưởng nhỏ có thể không dừng lại ở khoản phạt.

Vì sao nên hỏi luật sư càng sớm càng tốt

Vụ phỉ báng hiếm khi được định đoạt bằng một câu duy nhất. Một phát ngôn là sự thật hay ý kiến; có đúng và vì lợi ích công cộng hay không; có thể chứng minh “mục đích phỉ báng” hay không; và người bị hại hiện muốn gì — mỗi yếu tố kéo kết luận về một hướng khác nhau. Hơn nữa, những đánh giá này hình thành ngay từ buổi lấy lời khai đầu tiên bằng tiếng Hàn được ghi vào hồ sơ. Bị tố cáo không có nghĩa là có tội, và không ít vụ bị phía đối phương đang tức giận thổi phồng lên. Nhưng định hướng cho vụ án thì sắp xếp trước khi lời khai đầu tiên được đưa ra bao giờ cũng dễ hơn là gỡ lại về sau.

Công ty Luật Yeohae tại Seoul hỗ trợ người nước ngoài — trong đó có nhiều khách hàng người Việt — trong các vụ án hình sự tại Hàn Quốc, bao gồm cả những tranh chấp về danh dự phát sinh từ một dòng review, một bình luận hay một bài đăng, và tiến hành vụ việc bằng tiếng Hàn. Hiểu được thực tiễn Hàn Quốc đánh giá những tình huống này ra sao sẽ giúp bạn dựng phòng vệ đúng lúc. Bạn có thể xem thêm trang tổng quan về bào chữa hình sự cho người nước ngoài tại Hàn Quốc, cùng các bài người Việt bị bắt tại Hàn Quốc phải làm gì và khi bị triệu tập lấy lời khai tại đồn cảnh sát.

Câu hỏi thường gặp

Ở Hàn Quốc, nói đúng sự thật có bị tội phỉ báng không?

Có thể. Điều 307 khoản 1 Bộ luật Hình sự xử phạt hành vi công khai nêu ra một sự thật làm hạ thấp đánh giá xã hội đối với người khác — nên bản thân việc “tôi nói đúng” không phải là lá chắn. Nêu ra điều bịa đặt (khoản 2) còn bị xử nặng hơn. Có ngoại lệ ở Điều 310 khi nội dung là sự thật và chỉ vì lợi ích công cộng, nhưng ngoại lệ này được áp dụng rất hẹp và hiếm khi che chở cho những mâu thuẫn, bất mãn hay bài đăng trả đũa mang tính cá nhân.

Bình luận đánh giá xấu hay lời phàn nàn trong nhóm chat có thể thành tội không?

Có thể. Review, bài trên SNS hay bài đăng trong cộng đồng có thể bị xem xét theo Điều 70 Luật Thông tin và Truyền thông (phỉ báng trên mạng). Tuy nhiên, để cấu thành tội, công tố phải chứng minh “mục đích phỉ báng” như một yếu tố riêng — Tòa án Tối cao đã nêu rõ điểm này. Còn lời chửi bới, lăng mạ không kèm việc nêu sự thật cụ thể thì thuộc tội xúc phạm (Điều 311).

Bản án phỉ báng hay xúc phạm có ảnh hưởng đến visa không?

Có thể, nhưng không tự động. Theo Điều 46 Luật Quản lý Xuất nhập cảnh, việc bị kết án có tội có thể được cơ quan xuất nhập cảnh cân nhắc khi xét trục xuất, gia hạn hay thay đổi visa, hoặc cho tiếp tục cư trú. Đây là quyết định mang tính cân nhắc, phụ thuộc vào loại và mức hình phạt được tuyên cùng tư cách lưu trú; bản án không đương nhiên dẫn đến mất tư cách lưu trú, nhưng là một rủi ro có thật.

Đối phương nói “hòa giải thì rút đơn”, như vậy là xong chưa?

Còn tùy tội danh. Phỉ báng thông thường và trên mạng là tội xử theo ý muốn của người bị hại (không thể truy tố nếu người bị hại bày tỏ rõ ý không muốn xử lý); xúc phạm và phỉ báng người đã khuất là tội chỉ khởi tố khi có tố cáo. Nhưng thời điểm và câu chữ của một tuyên bố ý muốn hay việc rút tố cáo có hiệu lực pháp lý rất kỹ thuật — một thỏa thuận (합의) chốt sai lúc hoặc mơ hồ về câu chữ có thể không tạo ra hiệu quả mà bạn mong đợi. Đây là điểm nên tiến hành chính xác cùng luật sư.

Về tác giả
Luật sư Kim Pyoung-ho (김평호) là luật sư đại diện của Công ty Luật Yeohae. Ông đã đỗ Kỳ thi Tư pháp Quốc gia Hàn Quốc và hoàn thành khóa 43 của Viện Nghiên cứu và Đào tạo Tư pháp, nhận Giải thưởng Luật sư Xuất sắc năm 2021. Từ năm 2014, ông đã phụ trách hơn 500 vụ việc thuộc mọi lĩnh vực dân sự, hình sự và gia đình, hỗ trợ người nước ngoài tại Hàn Quốc.

Bài viết cung cấp thông tin pháp lý chung, không phải là tư vấn pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Việc điều luật nào được áp dụng và hậu quả pháp lý ra sao phụ thuộc vào tình tiết riêng của từng vụ việc và quy định pháp luật tại thời điểm áp dụng. Công ty Luật Yeohae — tư vấn pháp lý cho người nước ngoài tại Hàn Quốc.