Thừa kế nợ ở Hàn Quốc — thời hạn 3 tháng tính từ ngày nào, quá hạn còn cách nào?

Một cuộc điện thoại từ Hàn Quốc báo tin người thân qua đời. Vài tháng sau, khi nỗi buồn còn chưa nguôi, một phong bì từ ngân hàng hoặc tòa án Hàn Quốc được gửi đến — bên trong là yêu cầu thanh toán một khoản nợ mà bạn chưa từng nghe nói tới. Với không ít gia đình Việt có người thân sinh sống tại Hàn Quốc, câu chuyện thừa kế nợ ở Hàn Quốc bắt đầu đúng như vậy: không phải bằng tài sản, mà bằng một khoản nợ ập đến bất ngờ.

Theo pháp luật Hàn Quốc, người thừa kế không chỉ nhận tài sản mà về nguyên tắc tiếp nhận cả nghĩa vụ trả nợ của người đã mất. Và nếu không làm gì trong 3 tháng, luật có thể coi như bạn đã đồng ý nhận toàn bộ — kể cả nợ. Bài viết này giải thích thời hạn đó thực sự được tính từ ngày nào, vì sao người đang ở Việt Nam cũng có thể bị ảnh hưởng, và cánh cửa hẹp mà luật còn để lại cho những người biết tin quá muộn.

Câu chuyện có thật: khoản nợ tìm đến những đứa cháu

Câu chuyện dưới đây được dựng lại từ một vụ án có thật mà Tòa án Tối cao Hàn Quốc đã xét xử; tên nhân vật và một số chi tiết đã được thay đổi.

Ông B., một người đàn ông Hàn Quốc, qua đời và để lại khoản nợ lớn hơn nhiều so với tài sản. Vợ và các con ông — hàng thừa kế thứ nhất — đều làm thủ tục từ chối nhận thừa kế trong thời hạn, và cả gia đình tin rằng mọi chuyện đã khép lại. Nhưng theo luật Hàn Quốc, khi những người ở hàng trước từ chối, khoản nợ không biến mất — nó chuyển xuống những người kế tiếp trong hàng thừa kế: các cháu nội, ngoại, trong đó có những đứa trẻ còn chưa đi học.

Nhiều năm sau, chủ nợ khởi kiện đòi chính các cháu trả nợ thay ông. Gia đình vội vàng làm thủ tục từ chối cho các cháu, nhưng bị tòa cấp dưới bác với lý do “đã quá thời hạn 3 tháng từ lâu”. Vụ việc lên đến Tòa án Tối cao — và tòa đã nhìn khác đi: điều cần xem xét không phải là ngày các cháu biết ông mất, mà là ngày các cháu (và cha mẹ đại diện cho các cháu) thực sự biết rằng chính mình đã trở thành người thừa kế. Tòa án Tối cao hủy bản án cấp dưới và trả hồ sơ để xét lại theo hướng đó. Một chi tiết tưởng nhỏ — “biết từ ngày nào” — đã thay đổi toàn bộ cục diện vụ việc.

Vì sao người ở Việt Nam cũng có thể phải gánh nợ thừa kế từ Hàn Quốc

Nhiều người nghĩ rằng cứ ở Việt Nam, không mang quốc tịch Hàn, thì chuyện nợ nần ở Hàn Quốc không liên quan đến mình. Pháp luật lại vận hành khác. Theo Điều 77 Luật Tư pháp quốc tế Hàn Quốc, việc thừa kế về nguyên tắc được điều chỉnh bởi pháp luật của quốc gia mà người mất mang quốc tịch tại thời điểm qua đời. Nghĩa là: nếu người mất là người Hàn Quốc — chồng, cha, ông của bạn — thì luật thừa kế Hàn Quốc áp dụng cho cả những người thừa kế đang sống ở Việt Nam, bất kể quốc tịch của họ.

Và trong luật Hàn Quốc, di sản là một khối không thể tách rời: người thừa kế tiếp nhận tài sản và nghĩa vụ nợ cùng nhau. Không thể chỉ nhận căn hộ mà bỏ lại khoản vay ngân hàng. Nếu không có hành động pháp lý nào trong thời hạn, khối di sản đó — với tất cả khoản vay, bảo lãnh, thuế chưa nộp bên trong — sẽ thuộc về người thừa kế một cách trọn vẹn.

Ba lựa chọn luật Hàn Quốc dành cho người thừa kế

Hai lựa chọn sau đều phải được thực hiện bằng văn bản khai báo lên Tòa án Gia đình Hàn Quốc trong thời hạn. Im lặng, nói miệng với chủ nợ, hay thỏa thuận nội bộ trong gia đình đều không có giá trị pháp lý. Và một khi đã lựa chọn, việc rút lại gần như không thể. Chọn phương án nào là tối ưu phụ thuộc vào cấu trúc di sản, việc ai sẽ trở thành người thừa kế kế tiếp, và điều gia đình muốn bảo vệ — ba yếu tố hiếm khi giống nhau giữa hai gia đình.

Thời hạn 3 tháng — nhưng tính từ ngày nào?

Điều 1019 khoản 1 Bộ luật Dân sự Hàn Quốc quy định: người thừa kế có thể chấp nhận toàn bộ, chấp nhận trong giới hạn hoặc từ chối nhận thừa kế trong vòng 3 tháng kể từ “ngày biết việc thừa kế bắt đầu”. Thời hạn này có thể được Tòa án Gia đình gia hạn theo yêu cầu của người có quyền lợi liên quan — nhưng nếu cứ để trôi qua mà không làm gì, hệ quả mặc định sẽ rất nặng nề như phần dưới đây.

Không làm gì trong 3 tháng — luật coi như đã nhận toàn bộ

Điều 1026 Bộ luật Dân sự Hàn Quốc liệt kê những trường hợp người thừa kế bị coi là đã chấp nhận toàn bộ di sản, dù chưa từng ký vào bất kỳ giấy tờ nào. Hai tình huống đáng sợ nhất với các gia đình ở xa: để thời hạn 3 tháng trôi qua trong im lặng, và tự ý định đoạt tài sản của người mất — ví dụ rút tiền từ tài khoản, sang tên hay bán tài sản — trước khi lựa chọn được đưa ra. Ngay cả sau khi đã từ chối hoặc chấp nhận trong giới hạn, việc giấu giếm hay tiêu dùng tài sản di sản cũng có thể làm mất đi sự bảo vệ đã có.

Điều này nghĩa là trong khoảng thời gian tang gia bối rối, một hành động tưởng như tự nhiên — “rút chút tiền của chồng để lo đám tang” — có thể mang hệ quả pháp lý mà không ai trong gia đình lường tới. Danh sách những việc không nên làm khá dài và không phải lúc nào cũng trực giác; chúng tôi đã tổng hợp trong bài hướng dẫn từ chối hoặc nhận thừa kế khi bạn đời mất tại Hàn Quốc.

Biết về khoản nợ quá muộn — cánh cửa hẹp vẫn còn

Đây là phần mà nhiều gia đình Việt cần nhất. Điều 1019 khoản 3 Bộ luật Dân sự Hàn Quốc quy định: nếu người thừa kế, không có lỗi nặng, đã không biết trong thời hạn rằng nợ của di sản vượt quá tài sản, và vì thế đã chấp nhận toàn bộ — kể cả trường hợp bị coi là chấp nhận do im lặng để quá hạn — thì vẫn có thể làm thủ tục chấp nhận trong giới hạn tài sản trong vòng 3 tháng kể từ ngày biết sự thật đó. Thực tiễn gọi đây là 특별한정승인 — chấp nhận trong giới hạn “đặc biệt”. Luật cũng có quy định bảo vệ riêng cho người thừa kế còn vị thành niên tại thời điểm đó, mở thêm một cơ hội sau khi các em thành niên.

Nhưng cần nói thẳng: đây là cánh cửa hẹp, không phải lối thoát tự động. Người thừa kế có “lỗi nặng” hay không, và được coi là đã “biết” từ thời điểm nào — chính hai câu hỏi này là nơi tranh chấp diễn ra quyết liệt nhất, và câu trả lời phụ thuộc vào từng chi tiết: thư từ đã nhận, các cuộc gọi từ ngân hàng, những gì đã xảy ra trong gia đình. Cùng một hoàn cảnh, cách các tình tiết được sắp xếp và trình bày có thể dẫn đến kết luận khác nhau. Vì vậy, điều không nên làm nhất là tự kết luận “mình hết cơ hội rồi” — hoặc ngược lại, yên tâm rằng “còn kịp” — trước khi tình huống được đánh giá một cách chuyên môn.

Vì sao với gia đình Việt, chuyện này phức tạp hơn — và thời gian là kẻ thù

Thứ nhất, mỗi người thừa kế có thời hạn của riêng mình. Việc người vợ đã từ chối không tự động bảo vệ các con; con chưa thành niên cần người đại diện theo pháp luật hành động thay. Và như câu chuyện đầu bài cho thấy, khi cả một hàng thừa kế từ chối, khoản nợ lặng lẽ chuyển sang những người thân khác — có khi đang ở Việt Nam và hoàn toàn không biết đồng hồ của mình đã bắt đầu chạy. Một quyết định đúng cho một người có thể tạo ra vấn đề cho người khác; bài toán phải được giải cho cả gia đình, theo đúng thứ tự.

Thứ hai, mọi thủ tục diễn ra bằng tiếng Hàn, trước Tòa án Gia đình Hàn Quốc, trong khi giấy tờ nhân thân của người thừa kế lại nằm ở Việt Nam và cần được chuẩn bị, dịch thuật qua nhiều khâu. Mỗi khâu đều tốn thời gian — trong khi thời hạn 3 tháng không dừng lại chờ ai. Với những gia đình vừa mất đi người trụ cột, phần khó nhất thường không phải là hiểu luật, mà là xác định chính xác mốc thời gian của từng thành viên và hành động kịp trong khoảng thời gian còn lại.

Công ty Luật Yeohae đặt văn phòng đối diện Tòa án tại Seocho, Seoul, và từ năm 2014 đã tư vấn, đại diện cho người nước ngoài trong các vụ việc dân sự, gia đình và thừa kế có yếu tố nước ngoài. Trong các vụ thừa kế nợ ở Hàn Quốc, việc chúng tôi làm trước tiên luôn giống nhau: xác định thời hạn của từng người trong gia đình còn lại bao nhiêu — vì mọi lựa chọn tốt đều cần thời gian để thực hiện.

Xem thêm: Hướng dẫn tổng quan về thừa kế tại Hàn Quốc cho người Việt · Vợ Việt Nam được thừa kế thế nào khi chồng Hàn Quốc qua đời · Thuế thừa kế Hàn Quốc đối với người nước ngoài

Câu hỏi thường gặp

Tôi đang ở Việt Nam và không có quốc tịch Hàn Quốc — tôi vẫn có thể phải gánh khoản nợ thừa kế ở Hàn Quốc sao?

Có thể. Nếu người mất mang quốc tịch Hàn Quốc, pháp luật thừa kế Hàn Quốc về nguyên tắc được áp dụng cho toàn bộ việc thừa kế, bất kể người thừa kế mang quốc tịch gì hay đang sống ở đâu. Theo luật Hàn Quốc, người thừa kế tiếp nhận cả tài sản lẫn nghĩa vụ nợ như một khối. Việc đang ở Việt Nam không tự động bảo vệ bạn; muốn không gánh nợ, về nguyên tắc phải từ chối nhận thừa kế hoặc chấp nhận trong giới hạn tài sản trong thời hạn luật định.

Thời hạn 3 tháng được tính từ ngày người thân mất hay từ ngày tôi biết tin?

Luật quy định 3 tháng kể từ ngày biết việc thừa kế bắt đầu. Tòa án Tối cao Hàn Quốc giải thích đó là ngày bạn biết người thân qua đời và qua đó biết mình trở thành người thừa kế — thường trùng với ngày biết tin mất, nhưng không phải luôn luôn. Đặc biệt khi bạn trở thành người thừa kế do những người ở hàng trước từ chối, mốc bắt đầu có thể được xem xét riêng. Xác định đúng mốc này là câu hỏi pháp lý quan trọng nhất trong các vụ thừa kế nợ.

Đã quá 3 tháng và bây giờ tôi mới biết về khoản nợ — còn cách nào không?

Không hẳn đã hết. Luật Hàn Quốc cho phép người thừa kế — nếu không có lỗi nặng mà trong thời hạn đã không biết việc nợ vượt quá tài sản — được làm thủ tục chấp nhận trong giới hạn tài sản trong vòng 3 tháng kể từ ngày biết sự thật đó (특별한정승인). Nhưng đây là cánh cửa hẹp: việc có lỗi nặng hay không và thời điểm được coi là đã biết chính là nơi thường xảy ra tranh chấp, nên đừng tự kết luận mình còn hay hết cơ hội trước khi tình huống được đánh giá cụ thể.

Vợ/chồng và các con có phải làm thủ tục riêng từng người không? Trẻ vị thành niên thì sao?

Về nguyên tắc, mỗi người thừa kế phải tự quyết định và làm thủ tục trong thời hạn của riêng mình; việc một người đã từ chối không tự động có hiệu lực cho những người còn lại. Với con chưa thành niên, người đại diện theo pháp luật thực hiện thay, và luật Hàn Quốc còn có quy định bảo vệ riêng dành cho người thừa kế vị thành niên. Ngoài ra, khi cả một hàng thừa kế cùng từ chối, nghĩa vụ có thể chuyển sang những người thân khác — vì vậy quyết định nên được tính cho cả gia đình, không phải từng người riêng lẻ.

Về tác giả
Luật sư Kim Pyoung-ho (김평호) là luật sư đại diện của Công ty Luật Yeohae. Ông đã đỗ Kỳ thi Tư pháp Quốc gia Hàn Quốc và hoàn thành khóa 43 của Viện Nghiên cứu và Đào tạo Tư pháp, nhận Giải thưởng Luật sư Xuất sắc năm 2021. Ông cũng từng được Tòa án Gia đình Seoul tuyển chọn thực hiện công việc giám hộ thành niên. Từ năm 2014, ông đã phụ trách hơn 500 vụ việc thuộc mọi lĩnh vực dân sự, hình sự và gia đình, hỗ trợ người nước ngoài tại Hàn Quốc.

Bài viết cung cấp thông tin pháp lý chung, không phải là tư vấn pháp lý cho một vụ việc cụ thể. Việc còn hay hết thời hạn, và lựa chọn nào phù hợp, phụ thuộc vào tình tiết riêng của từng gia đình và quy định pháp luật tại thời điểm áp dụng. Công ty Luật Yeohae — tư vấn pháp lý cho người nước ngoài tại Hàn Quốc.