หมายเหตุ: เรื่องราวที่ยกมาในบทความนี้เรียบเรียงจากคำพิพากษาศาลฎีกาเกาหลีที่เผยแพร่ต่อสาธารณะ ไม่ใช่คดีของลูกความรายใดของสำนักงาน รายละเอียดที่ไม่เกี่ยวกับหลักกฎหมายถูกตัดออกทั้งหมด
ระหว่างประเทศไทยกับสาธารณรัฐเกาหลี ยังไม่มีช่องทางขอให้ส่งเด็กกลับตามอนุสัญญากรุงเฮก ทั้งสองประเทศเข้าเป็นภาคีอนุสัญญาว่าด้วยลักษณะทางแพ่งในการลักพาเด็กข้ามชาติ ค.ศ. 1980 จริง แต่ประเทศที่เข้าเป็นภาคีโดยการภาคยานุวัติจะมีผลผูกพันต่อกันก็ต่อเมื่ออีกฝ่าย “ยอมรับการภาคยานุวัติ” นั้น และในตารางสถานะของ HCCH ที่ตรวจสอบเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม 2569 ไม่ปรากฏการยอมรับระหว่างไทยกับเกาหลีทั้งสองทิศทาง
ข้อเท็จจริงนี้มักถูกทราบช้าเกินไป ครอบครัวจำนวนไม่น้อยวางแผนโดยเชื่อว่า “มีอนุสัญญากรุงเฮกคุ้มครองอยู่แล้ว” ทั้งที่ระหว่างสองประเทศนี้ยังไม่มี และสิ่งที่เหลืออยู่แทนคือกฎหมายอาญาเกาหลีกับคำสั่งของศาลครอบครัวเกาหลี ซึ่งเป็นคนละเรื่องกันโดยสิ้นเชิง
สรุปสาระสำคัญ
อนุสัญญากรุงเฮก ค.ศ. 1980 ยังไม่มีผลใช้บังคับระหว่างไทยกับเกาหลี — ตารางสถานะของ HCCH ไม่ปรากฏการยอมรับการภาคยานุวัติระหว่างกันทั้งสองทิศทาง (ตรวจสอบ 25 สิงหาคม 2569)
จึงไม่มี “คำร้องขอให้ส่งเด็กกลับ” ที่จะยื่นระหว่างสองประเทศนี้ได้ และช่องทางผ่านหน่วยงานกลางของเกาหลีก็ไม่เปิดสำหรับคดีไทย–เกาหลี
การพาบุตรออกนอกประเทศโดยอีกฝ่ายไม่ยินยอม อาจถูกกล่าวหาตามประมวลกฎหมายอาญาเกาหลี มาตรา 287 หรือมาตรา 288 วรรคสาม ซึ่งอัตราโทษสูงกว่าที่คนส่วนใหญ่คาด
คำพิพากษาศาลฎีกาเกาหลีที่ประชุมใหญ่ วันที่ 20 มิถุนายน 2556 คดีหมายเลข 2010โด14328 วางหลักไว้ทั้งสองด้าน — บางกรณีไม่เป็นความผิด แต่บางกรณีเป็น และเส้นแบ่งอยู่ที่ข้อเท็จจริง
แม้เด็กจะอยู่ประเทศไทยแล้ว ศาลเกาหลีก็ยังอาจมีเขตอำนาจกำหนดอำนาจปกครองและผู้มีสิทธิเลี้ยงดูได้ (พ.ร.บ.ว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมายของเกาหลี มาตรา 56 และมาตรา 59)
คดีที่ศาลฎีกาเกาหลีต้องตัดสินด้วยองค์คณะใหญ่
หญิงชาวเวียดนามคนหนึ่งสมรสกับชายเกาหลีและอาศัยอยู่ในเกาหลี ทั้งสองมีบุตรชายด้วยกันหนึ่งคน วันหนึ่งเมื่อบุตรอายุประมาณ 13 เดือน เธอพาบุตรออกจากบ้านโดยสามีไม่ยินยอม แล้วเดินทางกลับประเทศเวียดนามพร้อมบุตร
อัยการเกาหลีฟ้องเธอในข้อหาพรากบุคคลเพื่อส่งออกนอกราชอาณาจักร และส่งบุคคลที่ถูกพรากออกนอกราชอาณาจักร ซึ่งเป็นความผิดอาญาที่มีโทษจำคุกขั้นต่ำหลายปี คดีขึ้นสู่ศาลฎีกา และศาลฎีกาเห็นว่าเรื่องนี้สำคัญพอที่จะต้องวินิจฉัยด้วยองค์คณะใหญ่
ศาลฎีกาพิพากษายืนตามศาลอุทธรณ์ว่าเธอไม่มีความผิด เหตุผลไม่ใช่เพราะ “แม่ย่อมพาลูกไปไหนก็ได้” แต่เพราะข้อเท็จจริงเฉพาะของคดีนั้น กล่าวคือเธอเป็นผู้เลี้ยงดูบุตรมาโดยตลอดตั้งแต่แรกเกิด ทั้งสองยังอยู่กินด้วยกัน และเธอไม่ได้ใช้กำลังหรือข่มขู่ผู้ใดในการพาบุตรออกไป
“ในกรณีที่บิดามารดาหย่าหรือแยกกันอยู่ และฝ่ายหนึ่งกำลังคุ้มครองเลี้ยงดูบุตรผู้เยาว์อยู่โดยสงบ หากอีกฝ่ายใช้กำลังประทุษร้าย ข่มขู่ หรือใช้อำนาจตามข้อเท็จจริงโดยมิชอบ ทำลายสภาพการคุ้มครองเลี้ยงดูนั้นและแย่งบุตรไปไว้ในความครอบครองของตนหรือของบุคคลที่สาม การกระทำเช่นนั้นย่อมเป็นความผิดฐานพรากผู้เยาว์ เว้นแต่มีเหตุพิเศษ แต่ในทางกลับกัน หากบิดามารดาอยู่กินและเลี้ยงดูบุตรร่วมกัน แล้วฝ่ายหนึ่งพาบุตรออกจากที่อยู่เดิมไปยังที่อื่นและยังคงคุ้มครองเลี้ยงดูบุตรต่อไป โดยมิได้ใช้กำลังประทุษร้าย ข่มขู่ หรืออำนาจตามข้อเท็จจริงโดยมิชอบต่ออีกฝ่ายหรือต่อบุตร แม้จะมิได้รับความยินยอมจากอีกฝ่ายหรือคำสั่งศาล ก็ยังไม่อาจถือได้ทันทีว่าเป็นความผิดฐานพรากผู้เยาว์ เว้นแต่มีเหตุพิเศษ เช่น เป็นการใช้สิทธิคุ้มครองเลี้ยงดูโดยมิชอบ”
— คำพิพากษาศาลฎีกาเกาหลีที่ประชุมใหญ่ วันที่ 20 มิถุนายน 2556 คดีหมายเลข 2010โด14328
คำพิพากษาฉบับเดียวกันนี้จึงมีสองด้านเสมอ ด้านหนึ่งบอกว่าการพาบุตรไปด้วยไม่ได้กลายเป็นอาชญากรรมโดยอัตโนมัติ อีกด้านหนึ่งบอกว่าถ้าอีกฝ่ายกำลังเลี้ยงดูบุตรอยู่แล้วถูกแย่งไป นั่นเป็นความผิด ระหว่างสองด้านนี้มีพื้นที่กว้างมาก และคดีที่หน้าตาคล้ายกันก็จบไม่เหมือนกันได้ ผู้ที่กำลังคิดว่า “คดีของฉันเหมือนคดีนี้” มักประเมินจากสิ่งที่ตนรู้ ไม่ใช่จากสิ่งที่อีกฝ่ายจะกล่าวอ้างในภายหลัง
ทำไมอนุสัญญากรุงเฮกจึงยังใช้ระหว่างไทย–เกาหลีไม่ได้
อนุสัญญากรุงเฮก ค.ศ. 1980 ไม่ได้มีผลผูกพันกับทุกประเทศภาคีอย่างเท่าเทียมกันโดยอัตโนมัติ ประเทศที่เข้าเป็นภาคีด้วยวิธี “ภาคยานุวัติ” จะมีผลระหว่างกันต่อเมื่ออีกฝ่ายยอมรับการภาคยานุวัตินั้นเป็นรายประเทศ ประเทศไทยภาคยานุวัติเมื่อ ค.ศ. 2002 ส่วนเกาหลีภาคยานุวัติเมื่อ ค.ศ. 2012 และในบัญชีการยอมรับที่ HCCH เผยแพร่ ไม่ปรากฏชื่อเกาหลีในบัญชีของไทย และไม่ปรากฏชื่อไทยในบัญชีของเกาหลี
ผลในทางปฏิบัติคือ กลไกที่ออกแบบมาเพื่อ “ส่งเด็กกลับโดยเร็ว” ไม่ทำงานระหว่างสองประเทศนี้ ในขณะที่หากเป็นคู่ประเทศที่ยอมรับกันแล้ว กฎหมายอนุวัติการของเกาหลีกำหนดให้ศาลครอบครัวโซลมีเขตอำนาจแต่เพียงผู้เดียว (มาตรา 11) กำหนดให้ศาลต้องแจ้งเหตุผลเป็นหนังสือหากยังไม่มีคำวินิจฉัยภายใน 6 สัปดาห์ (มาตรา 14) และระบุไว้ชัดว่ารัฐไม่มีหน้าที่รับผิดชอบค่าทนายความ (มาตรา 15)
| ประเด็น | ไทย – เกาหลี | เกาหลี – ประเทศที่ยอมรับกันแล้ว |
|---|---|---|
| คำร้องขอให้ส่งเด็กกลับตามอนุสัญญา | ยื่นไม่ได้ | ยื่นได้ |
| หน่วยงานกลาง (กระทรวงยุติธรรมเกาหลี) | ไม่เข้าเงื่อนไข | ขอความช่วยเหลือได้ตามที่อนุสัญญากำหนด |
| ศาลที่มีเขตอำนาจ | ไม่มีช่องทางตามอนุสัญญา | ศาลครอบครัวโซล (เขตอำนาจเฉพาะ, มาตรา 11) |
| กรอบเวลาตามกฎหมาย | ไม่มี | ต้องแจ้งเหตุผลเป็นหนังสือหากเกิน 6 สัปดาห์ (มาตรา 14) |
| ค่าทนายความ | — | รัฐไม่มีหน้าที่รับผิดชอบ (มาตรา 15) |
เรื่องนี้เป็นเรื่องระหว่างรัฐ ไม่ใช่สิ่งที่คู่ความรายใดจะเปลี่ยนได้ และสถานะการยอมรับก็เปลี่ยนแปลงได้ในอนาคต จึงควรตรวจสอบสถานะ ณ เวลาที่เกิดเรื่องจริงเสมอ
สิ่งที่ยังเหลืออยู่ — ศาลครอบครัวเกาหลี
การที่ช่องทางตามอนุสัญญาไม่มี ไม่ได้แปลว่าศาลเกาหลีหมดอำนาจ พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมายของเกาหลีให้เขตอำนาจศาลเกาหลีในคดีเกี่ยวกับการสมรส (มาตรา 56) และในคดีเกี่ยวกับอำนาจปกครอง สิทธิเลี้ยงดู และสิทธิติดต่อบุตรผู้เยาว์ (มาตรา 59) ส่วนกฎหมายที่จะนำมาใช้บังคับกับความสัมพันธ์ระหว่างบิดามารดากับบุตรนั้น หากกฎหมายสัญชาติของบิดามารดาและบุตรไม่ตรงกัน ให้ใช้กฎหมายแห่งถิ่นที่อยู่ปกติของบุตร (มาตรา 72) ซึ่งในครอบครัวไทย–เกาหลีมักหมายถึงกฎหมายเกาหลี ตราบที่บุตรยังมีถิ่นที่อยู่ปกติในเกาหลี
ในทางเนื้อหา ประมวลกฎหมายแพ่งเกาหลีกำหนดว่าระหว่างสมรส บิดามารดาใช้อำนาจปกครองร่วมกัน (มาตรา 909 วรรคสอง) เมื่อหย่าต้องกำหนดผู้ใช้อำนาจปกครองโดยความตกลง และหากตกลงกันไม่ได้ ศาลครอบครัวเป็นผู้กำหนด (มาตรา 909 วรรคสี่) ในคดีหย่าโดยคำพิพากษา ศาลกำหนดผู้ใช้อำนาจปกครองเองโดยไม่ต้องมีคำขอ (มาตรา 909 วรรคห้า) และไม่ว่ากรณีใด ศาลต้องคำนึงถึงสวัสดิภาพของบุตรเป็นสำคัญ (มาตรา 912) เรื่องการเลี้ยงดูบุตรอยู่ในมาตรา 837 และสิทธิติดต่อบุตรอยู่ในมาตรา 837 ทวิ
คำสั่งของศาลเกาหลีที่ออกมาในระหว่างที่บุตรอยู่ต่างประเทศจึงไม่ใช่กระดาษเปล่า แต่การบังคับตามคำสั่งข้ามพรมแดนเป็นคนละเรื่องกับการมีคำสั่ง และเป็นจุดที่กระบวนการมักยืดเยื้อและมีค่าใช้จ่ายสูงกว่าที่ประเมินไว้ตอนต้น ผลของคำสั่งเช่นนี้ยังส่งต่อไปถึงเรื่องอื่นที่ตามมา เช่น การหย่า การแบ่งทรัพย์สิน และค่าเลี้ยงดูบุตร ซึ่งอธิบายไว้ในหน้า การหย่าระหว่างประเทศในเกาหลี
ความเสี่ยงทางอาญาที่มักถูกมองข้าม
ก่อนจะไปถึงศาลครอบครัว มีอีกชั้นหนึ่งที่ต้องพิจารณาก่อน คือกฎหมายอาญา อัตราโทษในสองมาตรานี้ต่างกันมาก และมาตราที่หนักกว่าคือมาตราที่ใช้กับการพาบุคคลออกนอกประเทศ
| ฐานความผิด | บทบัญญัติ | อัตราโทษ |
|---|---|---|
| พรากหรือล่อลวงผู้เยาว์ | ประมวลกฎหมายอาญาเกาหลี มาตรา 287 | จำคุกไม่เกิน 10 ปี |
| พรากหรือล่อลวงบุคคลเพื่อส่งออกนอกราชอาณาจักร และการส่งบุคคลที่ถูกพรากออกนอกราชอาณาจักร | ประมวลกฎหมายอาญาเกาหลี มาตรา 288 วรรคสาม | จำคุกตั้งแต่ 2 ปีถึง 15 ปี |
ตัวเลขนี้อธิบายว่าเหตุใดคดีเมื่อ ค.ศ. 2013 จึงต้องขึ้นถึงองค์คณะใหญ่ของศาลฎีกา ความต่างระหว่าง “ไม่มีความผิด” กับ “จำคุกอย่างต่ำ 2 ปี” ในเรื่องเดียวกันนั้นขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงที่ละเอียดมาก เช่น ใครเป็นผู้เลี้ยงดูบุตรอยู่จริงในขณะนั้น ทั้งสองฝ่ายยังอยู่ร่วมกันหรือแยกกันแล้ว และมีการใช้กำลังหรือไม่ ข้อเท็จจริงเหล่านี้ถูกโต้แย้งกันเสมอ และฝ่ายที่ออกนอกประเทศไปแล้วมักเป็นฝ่ายที่ชี้แจงได้ยากที่สุด
ควรทราบด้วยว่าเรื่องอาญาและเรื่องครอบครัวเดินคู่กันไปได้ การที่ศาลอาญายกฟ้องไม่ได้แปลว่าศาลครอบครัวจะเห็นด้วย และในทางกลับกันก็เช่นกัน
เมื่อบุตรอยู่ในเกาหลีและพ่อแม่ชาวไทยไม่ได้พบบุตร
สถานการณ์ตรงกันข้ามก็เกิดขึ้นบ่อยไม่แพ้กัน คือบิดาหรือมารดาชาวไทยกลับประเทศไทยไปก่อน แล้วอีกฝ่ายเก็บบุตรไว้ในเกาหลีและตัดการติดต่อ ในกรณีนี้ก็เช่นกัน ไม่มีช่องทางตามอนุสัญญากรุงเฮกให้ใช้ระหว่างสองประเทศ สิ่งที่ทำได้คือคดีในศาลครอบครัวเกาหลีตามมาตรา 909 มาตรา 837 และมาตรา 837 ทวิ ซึ่งดำเนินกระบวนพิจารณาเป็นภาษาเกาหลีทั้งหมด
สิ่งที่ทำให้กรณีนี้ยากขึ้นตามเวลาคือสภาพการเลี้ยงดูที่เป็นอยู่จริง ยิ่งบุตรอยู่ในสภาพหนึ่งนานเท่าใด สภาพนั้นก็ยิ่งกลายเป็นข้อเท็จจริงที่ศาลต้องพิจารณาในแง่สวัสดิภาพของบุตร นี่ไม่ใช่กฎเกณฑ์ที่เขียนไว้เป็นตัวอักษร แต่เป็นผลตามธรรมชาติของหลักที่ว่าศาลต้องคำนึงถึงสวัสดิภาพของบุตรเป็นสำคัญ
เวลาเปลี่ยนอะไรบ้าง
ในคดีลักษณะนี้ เวลาไม่ได้เดินเป็นกลาง ถิ่นที่อยู่ปกติของบุตรเป็นข้อเท็จจริงที่เปลี่ยนได้ และเมื่อเปลี่ยนแล้วอาจกระทบทั้งเรื่องกฎหมายที่ใช้บังคับและเรื่องการดำเนินคดีในทางปฏิบัติ ระหว่างนั้นคดีหย่า การแบ่งทรัพย์สิน และค่าเลี้ยงดูบุตรก็เดินไปพร้อมกัน โดยแต่ละเรื่องมีกำหนดเวลาของตัวเอง
ครอบครัวที่ติดต่อเข้ามาส่วนใหญ่ไม่ได้ต้องการทราบว่ากฎหมายเขียนไว้อย่างไร แต่ต้องการทราบว่าสถานการณ์เฉพาะของตนอยู่ตรงไหนของเส้นแบ่งที่ศาลฎีกาวางไว้ คำตอบนั้นให้ไม่ได้จากบทความ เพราะขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงที่ต้องดูเป็นรายคดี รวมถึงข้อเท็จจริงที่อีกฝ่ายจะหยิบยกขึ้นมาด้วย
ปรึกษาเป็นภาษาไทย
สำนักงานกฎหมายยอแฮ (여해법률사무소) ตั้งอยู่ที่กรุงโซล ให้บริการชาวไทยในคดีครอบครัวและคดีอาญาในประเทศเกาหลี หากสถานการณ์ของท่านใกล้เคียงกับที่กล่าวมา สามารถส่งข้อเท็จจริงเบื้องต้นมาให้พิจารณาก่อนได้
ติดต่อทาง LINE (ภาษาไทย) →
อีเมล info@leesunsin.com
คำถามที่พบบ่อย
ยื่นคำร้องขอให้ส่งบุตรกลับตามอนุสัญญากรุงเฮกระหว่างไทยกับเกาหลีได้หรือไม่
ตามตารางสถานะของ HCCH ที่ตรวจสอบเมื่อวันที่ 25 สิงหาคม 2569 ยังไม่ปรากฏการยอมรับการภาคยานุวัติระหว่างประเทศไทยกับสาธารณรัฐเกาหลีทั้งสองทิศทาง อนุสัญญาจึงยังไม่มีผลใช้บังคับระหว่างสองประเทศนี้ และไม่มีช่องทางยื่นคำร้องขอให้ส่งเด็กกลับตามอนุสัญญา สิ่งที่ยังใช้ได้คือคดีในศาลครอบครัวเกาหลี ทั้งนี้สถานะการยอมรับเปลี่ยนแปลงได้ จึงควรตรวจสอบ ณ เวลาที่เกิดเรื่องจริง
พาบุตรกลับไทยโดยคู่สมรสไม่ยินยอม เป็นความผิดอาญาในเกาหลีหรือไม่
อาจเป็นหรือไม่เป็นก็ได้ ขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริง คำพิพากษาศาลฎีกาเกาหลีที่ประชุมใหญ่ วันที่ 20 มิถุนายน 2556 คดีหมายเลข 2010โด14328 วินิจฉัยว่า หากบิดามารดาอยู่ร่วมกันและเลี้ยงดูบุตรร่วมกัน แล้วฝ่ายหนึ่งพาบุตรไปโดยไม่ได้ใช้กำลังประทุษร้ายหรือข่มขู่ และยังคงเลี้ยงดูบุตรต่อไป ก็ยังไม่อาจถือได้ทันทีว่าเป็นความผิดฐานพรากผู้เยาว์ แต่คำพิพากษาเดียวกันระบุด้วยว่า หากอีกฝ่ายกำลังเลี้ยงดูบุตรอยู่โดยสงบแล้วถูกใช้กำลังแย่งบุตรไป ย่อมเป็นความผิด อัตราโทษตามมาตรา 288 วรรคสามคือจำคุกตั้งแต่ 2 ปีถึง 15 ปี
ถ้าบุตรอยู่ประเทศไทยแล้ว คำสั่งของศาลเกาหลียังมีความหมายหรือไม่
ยังมี พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมายของเกาหลี มาตรา 59 ให้เขตอำนาจศาลเกาหลีในคดีเกี่ยวกับอำนาจปกครอง สิทธิเลี้ยงดู และสิทธิติดต่อบุตรผู้เยาว์ตามเงื่อนไขที่กำหนด และศาลอาจกำหนดผู้ใช้อำนาจปกครองตามประมวลกฎหมายแพ่ง มาตรา 909 ได้ อย่างไรก็ตาม การมีคำสั่งกับการบังคับตามคำสั่งข้ามพรมแดนเป็นคนละเรื่องกัน และขั้นตอนหลังมักใช้เวลาและค่าใช้จ่ายมากกว่าที่คาดไว้
